Zgodnie z  art. 2 ust. 1 pkt 23a ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy:

Prace społecznie użyteczne – to prace wykonywane przez bezrobotnych bez prawa do zasiłku na skutek skierowania przez starostę, organizowane przez gminę w jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej, organizacjach lub instytucjach statutowo zajmujących się pomocą charytatywną lub na rzecz społeczności lokalnej.

Prace społecznie użyteczne mogą być organizowane przez gminę w:

I.                    Jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej, tj ośrodkach pomocy społecznej, domach pomocy społecznej, placówkach opiekuńczo – wychowawczych, ośrodkach wsparcia, ośrodkach interwencji kryzysowej, w powiatowych jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej lub innych jednostkach utworzonych przez gminę na podstawie 111 ustawy o pomocy społecznej w celu realizacji zadań pomocy społecznej,

II.                 Organizacjach pozarządowych statutowo zajmujących się pomocą charytatywną lub na rzecz społeczności lokalnej,

III.               Organizacjach pozarządowych realizujących zadania pomocy społecznej na zlecenie lub w ramach działań statutowych,

IV.              Instytucjach działających na rzecz społeczności lokalnej, nie działających w celach maksymalizacji zysku, do których nie mają zastosowania przepisy dotyczące pomocy publicznej, tj. w urzędzie gminy i jednostkach organizacyjnych utworzonych przez gminę nie posiadających osobowości prawnej, jeżeli są one jednostkami budżetowymi lub zakładami budżetowymi, np. szkołach, domach kultury, bibliotekach, żłobkach i przedszkolach.

Prace społecznie użyteczne mogą odbywać się w wymiarze do 10 godzin tygodniowo jedynie
w miejscu zamieszkania lub pobytu osoby bezrobotnej. Informacja o miejscu zamieszkania lub pobytu jest podawana przez osoby bezrobotne w trakcie rejestracji w powiatowym urzędzie pracy.

Nowy instrument rynku pracy - skierowany jest do osób bezrobotnych bez prawa do zasiłku jednocześnie korzystających ze świadczeń pomocy społecznej – wprowadzony został od 1 listopada 2005 r. na podstawie przepisów ustawy z dnia 28 lipca 2005r. o zmianie ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 164, poz. 1366).

Ustawa o promocji zatrudnienia nie zawiera ograniczenia czasowego dla realizacji tych prac – co oznacza, iż osoba bezrobotna może cały rok i dłużej wykonywać prace społecznie użyteczne. Starosta powinien każdorazowo przed podjęciem decyzji o skierowaniu osoby bezrobotnej do wykonywania tych prac kierując się zasadą racjonalności gospodarowania środkami Funduszu Pracy ustalić, czy jest to optymalna forma pomocy dla konkretnej osoby.

Osoba wykonująca prace społecznie użytecznie zachowuje status osoby bezrobotnej w trakcie wykonywania tych prac.

Od świadczenia pieniężnego z tytułu wykonywania prac społecznie użytecznych nie jest odprowadzana składka na ubezpieczenia społeczne, wypadkowe ani zdrowotne przez gminę lub podmiot, w którym są organizowane prace społecznie użyteczne.

Osoby, skierowane do prac społecznie użytecznych na rzecz społeczności lokalnej
(w wymiarze maksymalnie do 10 godzin tygodniowo) będą otrzymywać świadczenie pieniężne, w wysokości ustalonej przez gminę, którego minimalna wysokość jest określona w art. 73a ust. 3 ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy i wynosi 6,50 zł za godzinę. Osoba wykonująca prace społecznie użyteczne jest objęta ubezpieczeniem zdrowotnym (z tytułu posiadania statusu osoby bezrobotnej) oraz ubezpieczeniem wypadkowym zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 14 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o zaopatrzeniu z tytułu wypadków lub chorób zawodowych powstałych w szczególnych okolicznościach (Dz. U. Nr 199, poz. 1674, z późn. zm.).

Pomiędzy gminą lub podmiotem, w którym są organizowane prace społecznie użyteczne a osobą przyjmowaną na podstawie skierowania starosty (urzędu pracy) nie jest zawierana żadna umowa. Nie występuje stosunek pracy. Ten rodzaj relacji ma charakter stosunku zobowiązaniowego według prawa cywilnego. Dwie strony będą miały wobec siebie zobowiązania, wyrażające się między innymi:

a) po stronie gminy lub podmiotu w którym będą organizowane prace społecznie  użyteczne, będą to:

• zobowiązanie do stworzenia bezpiecznych i higienicznych warunków wykonywania pracy społecznie użytecznej oraz przestrzegania przepisów prawa pracy dotyczących wykonywania przez kobiety prac szczególnie uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia,
• zobowiązanie do uwzględnienia przy przydziale prac społecznie użytecznych wieku bezrobotnego, stanu jego zdrowia oraz w miarę możliwości posiadanych kwalifikacji,
• zobowiązanie do pouczenia osoby bezrobotnej o konieczności przestrzegania ustalonego w miejscu wykonywania pracy społecznie użytecznej porządku
  i dyscypliny,
• zobowiązanie do zapoznania bezrobotnego z przepisami dotyczącymi bezpieczeństwa
  i higieny pracy,
• zobowiązanie do ustalenia wysokości przysługującego bezrobotnemu świadczenia
  (z uwzględnieniem rodzaju i efektów wykonywanej pracy) oraz do wypłaty tego świadczenia pieniężnego w okresach miesięcznych z dołu.

b) po stronie osoby bezrobotnej, bez prawa do zasiłku i korzystającej ze świadczeń pomocy społecznej będzie to:

• zobowiązanie wykonywania prac społecznie użytecznych w miejscu, czasie
  i w sposób wskazany przez gminę lub podmiot w którym te prace są organizowane,
• zobowiązanie do przestrzegania ustalonego w miejscu wykonywania pracy społecznie użytecznej porządku, dyscypliny i zasad bezpieczeństwa.

Gmina lub podmiot, w którym organizowane są prace społecznie użyteczne, wypłacają osobie bezrobotnej świadczenie pieniężne z tytułu wykonywania tych prac w okresach miesięcznych – z dołu. Jednocześnie należy zauważyć, iż nie odprowadzają zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych, ponieważ nie istnieje umowa pomiędzy gminą lub podmiotem, w którym organizowane są te prace - a osobą bezrobotną.

Zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych nie odprowadza też osoba bezrobotna otrzymująca świadczenie z tytułu wykonywania prac społecznie użytecznych.

Gmina lub podmiot, w którym prace społecznie użyteczne są organizowane jest zobowiązana niezwłocznie powiadomić starostę i kierownika ośrodka pomocy społecznej w sytuacji gdy osoba bezrobotna:

a) nie zgłosi się  do wykonywania tych prac,

b) nie podejmie tych prac,

c) opuści miejsce wykonywania prac,

d) naruszy porządek i dyscyplinę w miejscu wykonywania prac.

Na podstawie w/w (określonych w pkt a-c) informacji starosta (powiatowy urząd pracy) pozbawia statusu bezrobotnego osobę, która dopuściła się w/w naruszeń– na podstawie art. 33 ust. 4 pkt 3 ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy – na okres 90 dni. Pozbawienie statusu wyklucza możliwość skierowania bezrobotnego do wykonywania prac społecznie użytecznych w trakcie tej karencji.